Å svelgje kamelar

"ET!"

Det er ikkje måte på kva ein skal måtte tole å fordøye gjennom eit levd liv. Som liten jentunge med høghalsa, knitrande pologenser gnissande klamt mot svelgjemusklane var eg til dømes overtydd om at dyreorgan som lever og hjarta var skadeleg for menneske, og dermed ikkje etande. Heilt til mor gjorde rundkast i stigen opp mot underlåven, og husmorvikaren laut overta kjøkentenesta i heimen. Ingen av bekenglane på benken bak bordet turde nekte då den myndige, forklekledde kvinna ein dag serverte levergryte med tyting og kålrot. Bestemte augo glytta over kanten på hornbrillene og runde armar var planta bastant i sida då kommandoen ljoma over eimen av varm lever : "Nå fæ døkk eta!"

Husmorvikaren hadde uante evner som englane til den skadde mora framleis i vaksen alder ikkje har klart å avdekkje -levergryte vart etter dette ein av favorittrettane til den velse skaren, og nye smakar baud ikkje lenger på sveittetokter innanfor poloen. Trangen til å ikle seg hornbriller har også for einskilde av oss vore ein hang i åra etter levergryta...

Eldre born fortalde meg jamnleg skrekkhsitorier om kor mange kongroer eit menneske svelgde i snitt gjennom livet, der dei fryktinngytande krypa krakte inn i gapet på sovande folk som ikkje hadde aning om kva som flaut rundt i vomma morgonen etter. At eg sjølv hadde fortært slike uhyre, var eg sjølv temmeleg sikker på ikkje stemde -eg sov alltid (og framleis...) på vakt, og vakna støtt dersom ein slik skapning kom krupande over golvet!

I vaksen alder har ein vore nøydd til å svelgje heilt andre kamelar -av ymse storleik. I desse dagar har eg innsett at eg må leggje av meg nokre plagsame fordommar dersom eg vil nyte ulike litterære verk fullt ut. Fram til i fjor sommar såg eg til dømes på vampyrlesnad som noko upassande for godt vaksne kvinnfolk, heilt til eg sjølv sat samankropen bortgøymd bak peisen store delar av sommaren, fortapt i "House of Night"-serien med erotiske vampyrdskildringar og fantastisk flotte, usannsynlege hendingar.

I helga las eg ut boka "Blodrød vei" av Moira Young. I starten irriterte eg meg så over språket i denne boka at sjølve historia kom litt i bakgrunnen. Eg vil då ikkje lesa bøker der språket ikkje er ivareteke på skikkeleg vis! Konsekvente skrive"feil", sikkert tenkt som ei munnleg tilnærming til skriftspråket, verka forstyrrande, heilt til eg tykte at dette faktisk passa godt til hovudpersonen Saba. Etter kvart som personane i boka kom tydelegare fram og den eine dramatiske hendinga avløyste den andre, vart språket underordna, og til sist stod det rett så godt til heilskapen. Saba er vaksen opp i eit inntørka elveleie saman med faren, tvillingbroren Lugh og veslesystera Emmi. Dei har aldri hatt konakt med andre menneske, og då tvillingbroren ein dag blir teken til fange og bortført av røvarar etter at dei først drep faren, reiser ho av stad for å finne broren som ho alltid har vore avhengig av. Eit eventyr av dei heilt store spinn seg gjennom sidene -ei drivande lettlesen og god bok for ungdom i alle aldrar! Og jenta i poloen har svelgt nok ein kamel -garantert ikkje den siste...

Bloggar med ope sinn: Merete

Are in action

Innkjøpsordninga for teikneseriar har endeleg vorte ein realitet, og i år er 2,5 millionar sett av til innkjøp av seriar som blir sende ut til folkebibliotek over heile landet. Teikneseriar har tradisjonelt ofte vore sett på som b-lesestoff, lærarar har rynka på nasen og bede elevane finne andre bøker. Vi meiner at mange seriar held høg kvalitet både når det gjeld språk og bilete, dei fengar mange som elles les lite og kan vera ein inngangsport til ei større bokverd. Den nye innkjøpsordninga er med på å auke statusen til seriar som gangbar litteratur.

Her i bygda er vi så heldige å ha ein som både er teikneserie- og bibliotekentusiast. Are tek seg fri frå jobben på Stokk og stein nokre timar fleire gonger i året, for å koma hit til biblioteket og formidle teikneseriar til den oppveksande slekt. Denne gongen var det 8. klasse som fekk oppleva den engasjerte og svært kunnskapsrike seriesamlaren i tømrarklede. Viskvinnene set stor pris på å kunne dra nytte av slike vise menn i formidlinga. Og takk til Stokk og stein for fleksible arbeidstidsordningar!

Bøker å skrive heim om

Vegen mot visdom er endelaus, sa ein gong vismannen Olav H. Hauge. I går morgon 05.47 tok tre vise kvinner ved to av dei, konsekvensen av dette og sette bilsnuta mot Gjøvik i 17 hutrande kalde. Men etter setevarme på 4+ og svart, seigtflytande Statoilkaffe, var frost og endeløyse dogg for sol, og dei kunne sjå fram til å gjera seg feite på bokprat resten av dagen. I Mjøsbyen troppa to storlesande rogalendingar opp og serverte smaksprøver frå 92 av bøkene som kom ut i 2011. I dag er viskvinnene så stappande mette at dei ikkje orkar anna enn å gje dykk nokre smaksprøver frå spreidde notat. Men når vårsol i bakkane blenkjer, lovar vi å invitere dykk til BokTapas på biblioteket.

Saganatt - Frode Grytten:
Tre bøker i ei, om den unnselege sonen til ein møbelhandlar som blir lærar og aksjespekulant. Om møbelhandlaren som dreg til Sverige med eit spesielt mål for auge. Om Skuggeregjeringa i Norge. Vakkert, vakkert språk! Viss Plumbo hadde lese Grytten, kunne mykje vore annleis.

Adam Hiorts veg - Brit Bildøen: Miljøvernaren Jon Utskott syklar Norge på tvers saman med ein ung dokumentarfilmskapar. For dei som likar potensgjevarar og klatrande hundreåringar.

Stille natt - Ragnar Hovland: Humor. Treffer denne, treffer ho godt! Damehistorier, fyllesamtaler, brødre, alvor med morsomheter.

Maud og Aud - Gunnstein Bakke: Historie med mange stikkvegar, trafikk og bilar, mennesket sin plass i det heile, om å vera i drift. Action mot slutten!

Gjennom natten - Stig Sæterbakken: Som å sitja på bar og treffe ein ukjend person som begynner å fortelja. Ein far misser son. Eit av dei skumlaste partia NN nokon gong har lese! Slutt som tvingar deg til å lese om att.

An der schönen blauen Donau - Øivind Hånes: Sprelsk og levande om ein margarinprodusent som liknar Derrick.

Fjorden - Lars Ove Seljestad: Den såraste far-son-forteljinga som nokon gong er skrive? Nydeleg. Underteikna har tidlegare dvelt ved den viktige fyrstetouchen.

Nu, jävlar - Heidi Linde: Tek vi dei rette vala når vi er unge? Giftar vi oss med dei rette? Får vi dei liva vi fortener? Kvinne, 30 åra, gravid, kjempegravid, møter barndomsvenninner. Festfyrverkeri for unge mødre, unge damer i alle aldre og menn som elsker kvinner.

Du er ikke død før jeg slutter å elske deg - Didrik M. Hallstrøm: Beste tittel!

Sunset park - Paul Auster: Kjærleik på alle plan. Kan godt lesast av menn, ikkje sentimental! Ei av dei aller beste i fjor!

Jimmen - Øyvind Rimbereid: Langt episk dikt, ein hestekøyrar og Jimmen, ein arbeidshest. Nominert til Nordisk Råds litteraturpris. Allereie vinnar i fjordingklassa.

Jimmen får lov å avslutte i dag. Her har han sundagsfri:

Dagen då ikkje
til byen ganga.
Og då på marki vera
Attum stallen mine heimars
og ikkje so grøn’e denne marki
men gul og long mykje.
Ete då attmed digra hòla
og eta deim gode stråi
ein bete inn i hòla òg
og mykje meir strå der er.
Skita skit.

Rita

"Umuligheten av å leve"

Vi skulle ynskje at det var i eit anna høve, at det var for å feire at ein av våre aller fremste forfattarar, ein av våre få nålevande forfattarar knytt til Gudbrandsdalen og Lillehammer, hadde kome med ny bok, at det var fordi Gjennom natten er nominert til P2-lytternes romanpris, at det var fordi han skulle koma på forfattarbesøk hit på ny, for at han akkurat har fylt år, at vi hadde laga denne utstillinga. I staden er det på grunn av den triste bodskapen vi fekk førre onsdag om at Stig Sæterbakken har gått bort.

Mange pene og heilt sikkert velfortente ord, er sagt og skrive om Stig Sæterbakken i dagane etter. Heile det litterære Norge sørgjer over å ha mista ein klok og kompromisslaus mann, ein inspirerande og respektert lærar, ein djerv og vesentleg forfattar.

Dødsannonsa fortel at forfattaren valde bort livet. Vår eigen lyrikar Tor Jonsson gjorde det same ein januardag i 1951. Per Sivle, Jens Bjørneboe, Ernest Hemingway og Karin Boye er andre namn på lista over forfattarar som har valt døden framfor livet. Men diktarar av dette formatet går aldri heilt ut av tida. Orda og tankane deira vil leva vidare. Vi avsluttar med nokre sitat av Stig Sæterbakken og med favorittlåten Heart and soul av Joy Division, som han valde seg i boka Den beste låta.

"Det er ikke livet man lever, men forestillingsevnen man utvikler det kommer an på. Jeg visste det ikke da, men jeg vet det nå. Sånn sett rommet skafottet, unnskyld, skatollet i kjelleren alt jeg trengte allerede. Siden skulle jeg også forstå at overfølsomhet og språkfølelse er to sider av samme sak." Alt kunne vært annerledes i Morgenbladet 15. mai 2009.

«Hvis det er noen oppgaver igjen til diktningen — noe den kan, som ingen andre kan — må det være å ta denne sorgen, selve umuligheten av å leve — som samtidig er umuligheten av å dø — innover seg til fulle og forsøke, hvis mulig, å gestalte den og reflektere over den, gjerne med en innlevelse blottet for hensyn av noe slag.» Umuligheten av å leve, 2010.

Sæterbakken om Ian Curtis, tekstforfattaren i Joy Division: "Hvis Kierkegaards diagnose av dikteren som "et ulykkeligt Menneske der gjemmer dybe Qvaler i sit Hjerte, men hvis Læber ere formede slig at idet Sukket og Skriget strømme ud over dem, lyder de som skjøn Musik" noen gang har stemt, må det være på Blake-, Dostojevskij-, Nietzsche-, Sartre-, og J.G. Ballard-eleven fra Old Trafford, Manchester. Hans store talent var evnen til å omforme dype personlige kriser til vakre, distinkte, velmodulerte sangtekster. Som Stephen Morris sa en gang: "Det var først etter at han var død, at vi satte oss ned og leste tekstene og skjønte hva han prøvde å fortelle oss." Den beste låta, 2009.

Heart and soul - Joy Division: http://youtu.be/0TC_OWpDNHQ

Rita

Ei god gammaldags floke...

...frys halvt i hel i glastrekken...

Blodet flyt seigare i banene og vermer dårlegare i aldrande skrottar, kjennest det ut som. For berre eitt år sida overlevde vi godt fleire månader der kveksylvet hadde ankra fast i botnen av graderstokken, medan vi no får gongsperre etter kun eit par dagar med 20 isblå celsius. Spegelbiletet som skrik mot ein under morgontoalettet vitnar om ei isolering minst like velstappa som året før, ein leggjepels like tett og skjeggvekst minst like kraftig, så frostriene kjem nok av heilt andre årsaker. Det er mest så ein lengtar etter dagen då sveittetoktene skal overmanne oss og piple velgjerande ut gjennom attela porer...

Gamle Loar før brannen.

Gammelprestgarden er eit hus med sjel, eit bygg med stil og sjarm, gjenreist sist på 30-talet i same stil som før brannen i 1936. Ei verdig perle strategisk plassert på kyrkjevollen under foten av den ranke Lomseggen. Men nett som eit aldrande hovud, er det gamle huset utsett for gjennomtrekk av den plagsame sorten. Dei ofseleg store vindauga er eit vakkert skode reint fasademessig, men innomhus på kaldaste vinteren sig frostrøyken inn og flyt ut over dei breie glaskarmane, legg seg frekt med piggane inn mot rommet og hutrande bibliotekarar. Kaffetraktaren putrar i streng protest borti karmen, medan blomane frys i hel mellom gardinene og sjefen fyrer termostaten på full skruve på bakrommet. "Nå æ kaffen varm!" kvin det frå kontoret, medan traktaren harkar ein siste drope gjennom det frosne røyret.

...nektar å fryse halvt i hel i glastrekken...

Med varmt i koppen og rompa gnukkande mjukt mot varmomnen er det godt å vera til på Gamle Loar. To frosne sjeler på vakt, to som veit å innrette seg etter tilhøva. To som har vore ute ei frostnatt før... Med ny varme i skrotten er vi no klare for dagen og kan by iskalde lomverar ei god bok til peiskosen.



"Lonkje" bloggar: Merete

What are words?

For nokre månader attende vart det sett fokus på samtalene rundt kjøkken- og lunsjborda. I går reknar eg med at det var eit nyord, ja, for meg var det iallefall nytt, som var den store snakkisen rundt desse borda. Var det akseptabelt? Eg vil fyrst som sist understreke at dette innlegget ikkje er noko angrep på eller forsvar for korkje Madcon eller Plumbo. Det handlar om noko anna og meir enn det. Det handlar om akseptabel språkbruk, om spøk og om å skilje seg ut.

Det siste fyrst. Heldigvis er vi alle unike individ. Vi skil oss alle ut. Men vi tilhøyrer også, eller blir ufriviljug plasserte, i ulike grupper som blant anna er fastsett av kjønn, alder, hudfarge, funksjonsnivå, bustad og bakgrunn. Er du i ei av gruppene som er i mindretal, tilhøyrer du ein minoritet og skil du deg ut frå "normalen". Dette kan ein like eller mislike. Ein kan vera stolt eller føle skam på grunn av gruppene ein tilhøyrer.

Så om spøk. Det er veldig sunt og viktig å kunne le av saker og ting. Ingenting er skumlare enn det ein ikkje kan spøke med! Men det er viktig at den som spøken gjeld, kan le av han sjølv. Når ein dreg ein spøk basert på at nokon skil seg ut, meiner eg at ein skal vera rimeleg sikker på at vedkommande er med på spøken, at han ikkje vil såre eller provosere. Det går fint an å trakke i salaten. Det gjer vi vel alle iblant. Da er det er på sin plass med ei god unnskyldning.

Den som kun tar spøk for spøk,
og alvor kun alvorlig,
han og hun har faktisk
fattet begge deler dårlig.
Piet Hein

Så akseptabel språkbruk. Skal ein akseptere at nokon dreg ein spøk basert på t.d. hudfarge i ei høgtideleg prisutdeling, utan at vedkommande som spøken gjeld er forberedt og med på han? Er dette noko alle bør tåle og finne seg i? Da vil det vel også vera akseptabelt at barn i skulegarden kan bruke slike uttrykk? Skal vi vaksne gripe inn i slike tilfelle, eller skal vi overhøyre og tenkje at det er greit? Det er berre ein uskuldig spøk. Det kan det vera. Det treng ikkje vera vondt meint, men det kan bli vondt oppfatta. Difor tykkjer eg vi skal passe tungene våre og tenkje oss om før vi talar. Også vi som kjem frå bygda.

Eg reknar med at dette uttrykket kjem til å feste seg slik at det blir brukt for alt det ikkje er verd i skulegardane, rundt lunsjborda, på utestadane, i drosjekøane. Eg er redd det kan vera eit dyrkjøpt nyord.

Kva dette har i ein landsens bibliotekblogg å gjera? Fint lite kanskje, men vi lever da med, av og for orda her i vårt lille land, må vita! 


Rita

Vakkert om ung sorg

Høgtidsdagane som ligg bak oss vart for meg av det gode slaget. Nattbordet heldt først i jula på å ta overbikken under tyngda av den struttande haugen ungdomsbøker som skulle fordøyast i fredfulle nattetimar. Nett som i ei folkemend, var det nokre som ikkje skilde seg nemneverdig ut blant dei andre, medan einskilde trefte meg hardt og brutalt, opprørde sinnet så kraftig at eg laut nattevandre i tøflar og t-skjorte og roe det heile ned med eit glas iskaldt, seterbrunt heimebrygg. Atter andre smaug seg inn i sjela, brøytte rom for undring og ettertanke, laga seg eit trygt leie for å bli verande lenge, lenge.

"Etterpå varer så lenge" av Karin Kinge Lindboe eig den tittelen som sa meg mest i denne bunken. Så vakkert skrive om eit sårt tema med vonde undertonar. Boka er ein oppfølgjar til "Stella", ei nydeleg lita bok om eit venninnepar der den eine får kreft og døyr. Benny har ikkje rom for andre enn bestevenninna Stella i livet sitt, ho dyrkar henne i alt og godtek ikkje eingong at Stella blir forelska. Då Stella blir sjuk, rasar verda saman, og vi får ta del i ein enorm sorgprosess Benny rir i einsemd. Orda "Etterpå varer så lenge" rommar dermed så uendeleg mykje. Denne gongen byrjar ei  ny jente i klassen til Benny, og Stella bestemmer seg for at ingen skal få kome og fylle opp tomrommet etter Stella -korkje i klassen eller i livet hennar. Eit par såre, flotte bøker for ungdom og vaksne!

"Himmelen begynner her" av Jandy Nelson drog meg attende til sårsøt ungdomsforelsking med vulkanske kjensler i vilt ritt gjennom skrotten. På same tid er dette ei lyrisk flott bok om sorgen og saknet etter ei død syster, der ei ung jente må gjennomleve det tunge tapet av storesystera. Lennie finn trøyst i å skrive ned kjenslene sine på lappar som ho gøymer på dei mest utenkjelege stader:
"...sorgen er et hus
der stolene har glemt hvordan de kan bære oss
speilene hvordan de kan speile oss
veggene hvordan de kan holde på oss
sorgen er hus som forsvinner
hver gang noen banker på døra
eller ringer på
et hus som fyker av gårde ved det minste vindpust
som graver seg dypt ned i bakken
mens alle sover
sorgen er et hus der ingen kan beskytte deg
der den yngste søsteren
vil bli eldre enn den eldste
der dørene
ikke lenger slipper deg inn
eller ut..."
Nydeleg skrive -til å gøyme på i hjartet!

Bloggar: Merete